Бисмилляхи Рахмани Рахим!

Суна хезна лаьмнийн иллеш

 

60 шерашкахь  Мамакаев Мохьмадана вевзира  Супаев Руслан.

Цу хенахь Руслан  Йоккхачу Мартан тIера 1-чу ишколехь  доьшуш  вара. 9-чу  классехь  доьшуш  вара  моьтту  суна  иза. Руслана  байташ  язйора: оьрсийн  маттахь а, нохчийн маттахь а.

Мохьмадаца кест-кеста  вовшахкхетар хуьлура  сан. Цхьан дийнахь  Мохьмаде  ас элира: «Мохьмад, цхьа  дешархо ву  байташ язъеш. Хьожур  вацар  те  хьо цуьнан  йозане. Ахьа  дика  мах хадор  бара. Суна-м дика байташ  язйо  моьтту  Руслана».

– Дика ду, – элира Мохьмада. – Схьадахьа цуьнан  тептар».

Русланан доккха  тептар дахьош веар со Мохьмад волчу.

Мохьмада, виэла  а  велла, элира: «Нисса цхьан  баттан  болх бели  ахь  суна. ТIаккха  ас, хьуна  аьлча а, Руслане  жоп лур  ду».

Мохьмад шен  дешан да  вара. Цо соьца  доцца  къамел  дира: «ДIаала цу  кIанте: шина  маттахь  ма  язде. Нохчийн  маттахь  йолу  байташ  дика чурха  йолуш ю. Нохчийн дешнаш  лардан диэза  цо. КIад  ца луш  цо болх бахь, цунах байтанча (поэт) хир ву».

Руслане  ас  дIадийцир Мохьмадан  къамел. Руслан  яппаре   ца  велира. Жима велахь а, и  кхийтира: Мохьмадан лаьа  Русланах йозанча хилар. Мохьмада гина  Русланах доллу  похIма.

Руслана  ишкол  чекхяккхира. Институте  диэша  а вахар. Амма  Мохьмадан Руслан  виц  ца  веллера. Зорбанера  араевллачу  гуламаш  юккъехь  хуьлур Русланан  байташ.

ДагадогIу: «Грозненски рабочий» тIехь Мохьмада шен  йозанехь  дика  дош, хаза  дош элира  Русланан  кхолламех лаьцна. Суна  и вуно  чIогIа  хазахиэтар – сайх  Мохьмада  аьлча санна.

Вайн  гIастан  лаьмнийн  гIайгIанаш, нохчийн тIулгаш  дуьйцуш  долу  къамелаш хаьа  диэза вайн, боху  Руслана. Безам цкъа а  къан  ца белла, вай къанлахь  а.

Вай  къежло.

Амма «лаьмнийн  тIулгаш  а къанло: дукха халонаш, гIайгIанаш, баланаш царна  гойдера». ХIунда  аьлча, «лаьмнийн  гIайгIане  илли  хезна  суна», боху Руслана (байт «Лаьмнийн  тIулгашший, шовданан тулгIешший»).

Къоман бала, къоман гIайгIа, къоман халонаш  шайн  сица  йолуш  бу  Iабдулаев Леча а, Бисултанов  Апти а, Гайтукаева Бана а, Бексултанов Муса а, Окуев Шима а... Цаьрца  ву  Супаев Руслан а.

И хIун  латта ду «Даймехкан  латта»?

И хьан  йовхо ю.

И сан  йовхо  ю.

И денан а, ненан куьйгийн  йовхо ю.

Даймехкан  Латта – сан  са ду.

Сан (я хьан) са делахь, соьца  йовхо ю. Са  доцург буьрса  стаг  ву, инзаре  адам  ду.

Нохчаша  Сибреха  хьушдара  вайн  латтан цинцаш. Шайн  са  дара  цара  цига  дIахьуш.

Нохчийн назмаш а, иллеш а, фольклор а дика  девза  Русланна. И бахьан ду Русланна  иллеш  кхоллар. Масала, цуьнан «Шовданан  илли»  йоккха  чурха  йолуш  ду:

– Хьо дагахь  долуш, хьох къурд  барх хьаьгна, тхох хийла велла  аренца. Тхох хIора  а  ву  хьан  бIаьра  хьаьжна  Даймахке  тхайн  болчу  безамца.

Шовдана  дукха гина, хезна  нохчийн  гIайгIанаш,  баланаш. Вайн ойланаш а. Нохчийн къоман  дог санна, сирла  бу шовданан  бос. Шовданан мукъам вайн къоман  аз а, мукъам  а бу.

Шовдан йистехь  хезна  эшарш а, иллеш а, назмаш а. Шовданан  йистехь  суна  бевзна безам: «ХIордан  йисте  со  мел  кхечи, лоьху  шерийн  дарцо  яйина  хьан  лар». Цхьанхьа  а  бовр  бац  шовдан  йистера биэзам:

– Со дIагIур ву, вухавоьрзуш, баьхьар  бу ас  хийцамза  сайн  безам, дог а», – боху поэто.

Цо боху  хьан а, сан а  дагахь  дерг. Вовшашна юккъехь  уьйра  чIагIйо хино а, шовданоа а. ТIаккха  бен ца хуьлу  мерза  дахар.

Нохчийн маргIалех (исторех) уьйра йолуш  бу  поэтан (байтанчан) безам:

– Сан и безам  беха  бу, нохчийн бакъ истори  санна...

– Даймехкан тIулгашца  йозаелла  ю сан  халкъан  турпала истори...

Руслана нохчийн маттан  дешнаш лардо. Цо боху: хIора вайн  дош  масийтта  маьIан  долуш  ду. Кхин  цхьа  хIума ду:  вайга  дицдалийтина  дешнаш Руслана  гучадоху.

Руслана  боху:  вайн  дайшна  хуъуш  хилла, муха  я  маца  ала  диэза  дош. Масала: «варкъ» боху  дош.

– Варкъ (байт «Васт») – ез ду  (оьрсийн маттахь «бронза»)

– Дехаш, Кавказах ирс  ийца,

Варкъ къуьйлуш, и  лекха  йийца  (байт «Луца») Хьовсийш: луца – оьрсийн маттахь «здравница». ХIинца  цхьацца болчара олу: «Оха  тхан  паччахьан здравница элира» Хаза  долу  нохчийн дош луца вайга  дицдалийтина). ХIоккхузахь «варкъан» кхин маьIан ду: оьрсийн  маттахь  «клекот».

Амма «Хьо цуьнан  яра» байтехь «Варкъан» кхин чулацам бу:

– Овкъаршларчу  алунах варкъ лепарца

                                      дIабов-кха

Говран  гIирсан бос... сан  къоналлин

                            Нохчийчоь... шовда:»

Вай  нохчий  ду.

Нохчийн маттаца Кавказ ю.

Нохчийн маттаца  ду  Кавказан  ирс.

Нохчийн  мотт – вайн  халкъан  безаман

                                               нур

Вайн массарна  нохчийн  мотт  хаьа  биеза: – бIаьнал  чIогIа, тоьпал  нийса, туьран  диттал  ира  ду хьан  дош... Шовда  санна, сирла  ду  хьан  дош. Хьан дашца  кхоьллина  хьан  иллеш.

– Доьху, хьо дагахь  а  болуш  вахар, валар  суна  хьаналде.

– Нохчий мотт – сан  шира, сирла безам, дахаран  ирс, деган  цIий, – шен  даггара  боху  вайга  сий  долу  Руслана (байт «Нохчийн матте  дина  доIа»).

Вай  массара  а Iамо  биэза нохчийн мотт. Биэдакхаш  маьттаз  баьккхина вайн  мотт, цивилизаторш ду  шаьш  бохуш.

Сибрехехь дукха  бераш  хилла  аганан  эшарш ца хезна. Руслан санна  болчарна  нанас ага ца  тахкийна. Амма бабас  дуьйцура  туьйранаш, кицанаш, металш, луьйкхура  иллеш, назмаш, эшарш. Иза бакъдерг – ду.

60 шерашкахь  Дуьне  тIедевлла  берашна хезнарг а  инзаре  ду. Ленин-Дуьненан  шайх ву, иза  Дала вайтина  шайх ву, бохуш массанхьа  Iамош дара  бераш. Иза  а  бакъ ду.

Руслана  ладугIар, муха  нохчийн  маттахь къамел  до  дадас, девашас, нанас. децас, нецас. Чуьрчара  Iамийрна цунна  нохчийн  мотт.

Маттаца маргIалца  бен  яц Нохчийчоь.

Ага тахкош нанас  йиш  локхуш  хилла.

– Дiавижа,  сан  хьоме  кIанталг.

ДIавижа.

Хьостур ву хьо  цу сирлачу  набарша.

ДIадийшина  буьрса  лаьмнаш.

Ирхе  сеш...

Хьан  хир бу  сира  дин...

Хьох догйовхо болуш  беха

Нана  Мохк.

Хьан да, нана теша: къонах

Хир ву хьох...

ДIавижа. сан  кIанталг, бIаьргаш

ДIакъовлий.

К1адйелла  со  хьан

Гаьнгали  техко.

И цхьа  хьесап  дара, берашна  нохчийн мотт Iамош. И диканиг  хIинца  тIуьрлаг чохь  гойтуш  дац.

Вайн  маттах  лаьцна  Руслана даггара  боху вайга:

– Кавкзан малх кIел хийла  гIа

                            хецна  ахь.

– Кавказан  басареха хийла  ирс

                            эцна ахь.

– Хьо сан  нохчийн  халкъан  безаман аз,

безаман  бакъ стом, ца дужу заз.

Сох буо хир  дац, соьцанна  мел  ду:

дайн  стигаллий, дайн латтий  а,

моттий а.

– Ас Деле дохьу: хьо дагахь  болуш вахар.  Валар  суна  хьаналде.

Вайн  бакъо ю ала: «Нохчийн мотт – сан шира, сирла  безам, дахаран  ирс, деган цIий. Дог  дегош  ца  хилча, дош  хилац сирла». Ас  (я ахь)  алахьа: «Презентаци  проводить йо», со-буо  ду. Со (хьо)  миска ву, пекъар  ву.

Аса а, ахьа а  ала  диэза: «ЛадогIа, сан  дог, соьга, ма  хила  хьо  таьIна: мокхазан суй  бу хьо. Вайца  хила  диэза  дайн  гIирсаш: бIаьвнаш, апари, татолаш, цIена  ярташ...

Мерза  хетта  царна  сискал, ненан куьйган томмагI цу  тIехь  долуш. Лаьмнийн  мокха тIулг. Вайн  дай-наноша  6 эзар  шо  хьалха вайга  кховдийна  шайн  биэзам.

Шен  кхолламехь  Руслана вайн  гойту  нохчийн хилларг, нохчийн  маргIал (истори), масала: «Шемал», «Имам Тазу», «АллахIу  Акбар: «Шайх Мансур», «Жазашший,  лайн  чимашший», «Элча Нухьан  харш», «Кхоллам», «Вайнехан тIулгаш», «Iадат», «Шийтта  Iилма», «Момсарийн  чевнаш»...

Шаьш  нохчий  яхь  ларйеш дара  боху  Бойсхара, Тазас, Идага, МутIас, Зазас, Iалбека, Таймасхас, Шайх Мансура. 1944-1956 шерашкахь вайн  махкахь  эгна  болу  турпалхоша...

Церан  синош  ду  Нохчийчоьхь хьийзаш:

Ма жима  ду-кх сан  халкъ лаьттахь,

Ма дукха  ду-кх нохчийн  чарташ

Дуьненан маьI-маьIехь лаьтташ...

 

ЦIахь а нохчийн халкъ  ду  гIийла,

Кешнаш яртел  даккхий  хилла,

Цомгаш  берш  боцчел  совбийлла,

Орцах  валахь, АллахI Дела.

 

Руслана  бохург, дуьйцург  цуьнан сица  ду, хIунда  аьлча,  ша  ма-варра нохчийн  йозанча  волий дера.

Ахь  цуьнан  кхоллам таллахь, хьуна гур  ду  цхьа  дика  сурт: вайга  дицдалийтина  дешнаш  Руслана  нахалдаьккхи я  зорбане  даьккхи, масала:

- вадд менталитет оьрсин  маттахь

- мукъ жезл

- йовлакх, шовлакх, гульмаьлдиг, – кортли (платок)

-лем – допрос

- мIарахIайкал, жайна (талисман)

- гIовша (лед)

- шатIулггравюра

-сегарт блестки

- оч иго, давление, угнетение.

- дахьар – станок

- таьхь – трон

- мигIа – коршун

- уьсанг – цIа (дом)

ИгIурданехь я Хункарехь (Турцехь) Iаьш болу  нохчаша  олу  «автомобилех»  – вардан я гIудалкх. Цара  нийса  боху.

Цара  бохург  бакъдо  Руслана.

Джамо Iабдул Бакъас, дукха хан  йоцуш, вайн  хьаькмашга  аьлла: «Нохчийн мотт цIена  бийца  биэза, оьрсийн  дешнаш  юкъа  ца туьйсуш. Ма  бетта  пен  тхуна а, ДегIастана а юккъе».

Мотт  цIан бан  биэза, бохуш, ойланаш ю Руслана кхолламехь.

Руслана  я Гадаев  Мухьмад-Селахьан, я Бисултанов Аптин, кхиболчеран  йозанаш вайн хаьъа лаъахь, вайн  нохчийн  мотт хуъур бу, вайн  девзар  ду  нохчийн  аренийн, лаьмнийн иллеш,

Со воккхаве. Суна  вуно  дика  хиэта, суна  нохчийн  мукъам хазахь, боху Руслана шен кхолламехь.

Руслана  йозанаша вайн  хиъчш, вайн  нохчийн мотт а, нохчийн марг1ал а (истори) дика  евзар ю.

Вайн Дала  елла  хьаннашца, вайн лаьмнашца. вайн  хишца, вайн шовданашца, вайн аренашца,

– Вайн Дала  белла  махкаца  биэкаш бу  сий  долу  нохчийн мотт.

 

Х1ийлах 1умар, публицист

Соьлжа  ГIала.

Kехатан боьра:  НИА haaman.com

 

ЧИТАЙТЕ ТАКЖЕ:

Да будет нам всегда Хайр…

Из русско-кавказской трагедии.. Кому нравится война, а не диалог?

Шамиль и Чеченцы

Слово о ляшкаройцах

Кто он, Джон Баддели?

«Сохраните в душе ирландство…»

НИКОЛАЙ ВТОРОЙ И КАВКАЗ

Кто же индоевропейцы и арийцы?

«...Оставьте открытой дверь для людей...»

О конных скачках наших предков. Или о роли полевых данных в нашей истории

По проблемам нашей истории точку ставить нельзя. Или восторги – ура незадачливого академика.

Сегодня эти мелкие люди в Европе провоцируют ссоры и сплетни

Чей след терроризирует нас

Россия и Нохчийче – Чечения в прошлом и сегодня

Рождение и крушение мифов...3 часть

Рождение и крушение мифов... 2 часть

Рождение и крушение мифов. Или секреты Кавказского фронта

Слава и поражение Аллы Тер-Саркисянц Или тайны Кавказа

«Не пора ли и всем историкам смотреть правде в глаза?» Или отсутствие свободного мышления.

«…Чеченцы умеют драться…»

«Духовные блага мира русского солдата…»

ОБ ИСТОКАХ НОХЧИ ТАНЦА \Видео\

Вседозволенность в науке. Или кто такие Кавтайцы и Каки?

Бакъ дуй те…?

В науке нет широкой столбовой дороги…/Видеоклип/…

Ас ладуог1а хьоьга, сан Дег1аста./video/

Операция «Чечевица» многолика.

 Бакъ дуй …..

 Операция «Чечевица» многолика.

 

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

English French German Italian Portuguese Russian Spanish

Последние новости.

Последние комментарии.

Copyright © Информационное Агентство Haaman.com | При использовании материалов ссылка обязательна.